معلمان در نظام تعلیم و تربیت، صرفاً نیروی انسانی یک دستگاه اجرایی نیستند؛ کیفیت عملکرد آنان مستقیماً با سرمایه انسانی، کیفیت آموزش و تحقق اهداف فرهنگی و اجتماعی کشور پیوند دارد. با این حال، شکاف میان جایگاه پیش‌بینی‌شده برای معلم در اسناد بالادستی و واقعیت معیشتی و حرفه‌ای آنان، به یکی از مسائل پایدار نظام آموزشی تبدیل شده است. این پژوهش با هدف تحلیل وضعیت موجود منزلت و معیشت معلمان و طراحی چارچوبی سیاستی برای ارتقای هم‌زمان این دو مؤلفه انجام شده است. گزارش از رویکرد تحلیل سیاستی کیفی ـ تحلیلی استفاده می‌کند و بر مطالعه اسناد بالادستی و قوانین، داده‌ها و گزارش‌های موجود و نیز مصاحبه‌ها و نشست‌های تخصصی با کارشناسان و صاحب‌نظران حوزه تعلیم و تربیت و سیاستگذاری آموزشی استوار است.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مسئله معلمان را نمی‌توان صرفاً به سطح حقوق و مزایا تقلیل داد. مسئله اصلی، فقدان یک چارچوب منسجم و پایدار برای پیوند دادن معیشت، منزلت حرفه‌ای و حکمرانی آموزشی است. ناکافی‌بودن درآمد واقعی و گسترش اشتغال‌های جانبی، تضعیف مرجعیت حرفه‌ای و اجتماعی معلم، تعدد مراکز تصمیم‌گیری، غلبه منطق بودجه‌ای بر مأموریت تربیتی و فاصله میان تعریف آرمانی «معلم به‌مثابه عامل تحول» با تجربه واقعی حرفه معلمی، ابعاد مختلف این مسئله را تشکیل می‌دهند.
بر این اساس، بسته سیاستی پیشنهادی بر پنج راهبرد استوار شده است: بازتعریف معلمی به‌عنوان یک حرفه تخصصی با مأموریت تمدنی؛ ایجاد پیوند پایدار میان معیشت و مسیر حرفه‌ای؛ استقرار حکمرانی یکپارچه و پاسخگو؛ تنوع‌بخشی به منابع مالی؛ و بازتولید منزلت اجتماعی معلمان از طریق مجموعه‌ای هماهنگ از سیاست‌های فرهنگی و رسانه‌ای. در کنار این راهبردها، ایجاد رصدخانه داده معلمی، بازنگری در اجرای نظام رتبه‌بندی، تدوین قانون جامع «حرفه معلمی»، طراحی نظام ارزیابی مبتنی بر شایستگی و ایجاد مسیرهای تخصصی رشد حرفه‌ای از جمله اقدامات پیشنهادی گزارش است.
جمع‌بندی پژوهش آن است که ارتقای منزلت و معیشت معلمان با افزایش‌های مقطعی حقوق یا اصلاحات اداری منفرد محقق نمی‌شود. سیاست مؤثر باید به‌طور هم‌زمان تأمین معیشت پایدار و عادلانه، بازتعریف حرفه معلمی و اصلاح حکمرانی آموزشی به نفع شفافیت، پاسخگویی و مشارکت ذی‌نفعان را دنبال کند. از این منظر، سرمایه‌گذاری در معلمان بخشی از سیاست توسعه سرمایه انسانی و پایداری فرهنگی و اجتماعی کشور است، نه صرفاً یک تعهد بودجه‌ای.
این گزارش در زمستان ۱۴۰۴ به سفارش گروه پژوهشی علمی، فرهنگی و اجتماعی پژوهشکده تحقیقات راهبردی، وابسته به مجمع تشخیص مصلحت نظام، تهیه شده است. به دلیل ماهیت درون‌سازمانی پژوهش، متن کامل آن انتشار عمومی ندارد. مطالب این صفحه صرفاً معرفی عمومی پژوهش است و انتشار آن به معنای انتشار رسمی گزارش یا تأیید تمامی پیشنهادهای آن از سوی سفارش‌دهنده نیست.
گفت‌وگو پیرامون این نوشته
دیدگاه‌ها و گفت‌وگو