رسانههای اجتماعی فقط ابزار ارتباطی نیستند، بلکه نقش مهمی در شکلگیری هویت نوجوانان دارند. مقالهای مطالعه میکردم (متن کامل مقاله) که با بررسی تأثیر شبکههای اجتماعی بهعنوان «آینه اجتماعی دیجیتال»، نشان میدهد که چگونه این فضا رفتارها و هویت افراد را شکل میدهد.
این مقاله بررسی میکند که چگونه رسانههای اجتماعی در فرآیند شکلگیری هویت نوجوانان نقش دارند. پژوهشگران معتقدند که شبکههای اجتماعی فقط بستری برای تعاملات آنلاین نیستند، بلکه بهعنوان یک آینه اجتماعی دیجیتال عمل میکنند که در آن نوجوانان خود را بازنمایی میکنند، بازخورد دریافت میکنند و هویت خود را در ارتباط با دیگران شکل میدهند.
امروزه، نوجوانان وقت زیادی را در فضای دیجیتال سپری میکنند، از طریق محتواهای تصویری، متنی و تعاملی با دیگران ارتباط میگیرند، هویت خود را تعریف میکنند، و به طور ناخودآگاه تحت تأثیر بازخوردهای محیط دیجیتال قرار میگیرند.
محورهای اصلی مقاله
– خودنمایی (Self-Presentation): افراد تلاش میکنند تصویری از خودشان در فضای آنلاین ارائه دهند که ممکن است با هویت واقعیشان متفاوت باشد.
– مقایسه اجتماعی (Social Comparison): رسانههای اجتماعی بستری برای مقایسه دائمی فراهم میکنند که میتواند تأثیراتی بر اعتماد به نفس و برداشت فرد از ارزشهای خود داشته باشد.
– الگوهای رفتاری (Role Model):🔹الگوهای رفتاری (Role Model): شخصیتهای مشهور و تأثیرگذاران شبکههای اجتماعی، بهعنوان الگوهای رفتاری جدید برای نوجوانان ظاهر شدهاند.
– تأثیر بازخوردهای آنلاین (Online Audience): لایکها، کامنتها و تعاملات دیجیتال، ارزش اجتماعی فرد را در فضای آنلاین تقویت یا تضعیف میکنند و بر شکلگیری هویت تأثیرگذار هستند.
نویسندگان مقاله، چارچوبی مفهومی برای توسعه هویت دیجیتال پیشنهاد میدهند که شامل دو فرآیند کلیدی است:
– شناسایی (Identification): نوجوانان باورها، علایق و ارزشهای خود را در فضای دیجیتال بیان میکنند.
– اکتشاف و تعهد (Exploration and Commitment): تعاملات آنلاین، بازخوردهای اجتماعی و پذیرش اجتماعی به نوجوانان کمک میکند تا هویت خود را تثبیت کنند.
مقاله تأکید دارد که رسانههای اجتماعی فقط ابزاری برای ارتباط نیستند، بلکه فرآیندهای روانشناختی مرتبط با شکلگیری هویت را تحت تأثیر قرار میدهند. نتایج این پژوهش میتواند به درک عمیقتر تأثیر فضای دیجیتال بر خودشناسی فردی کمک کند و زمینهای برای مطالعات جدید در حوزه روانشناسی، جامعهشناسی و سواد رسانهای باشد.
وقتی مقاله را مطالعه میکردم به این فکر کردم که در طی سالیان گذشته، نقش خانواده و مدرسه در شکلگیری هویت نوجوانان کاهش یافته و رسانههای اجتماعی به عنوان عامل قدرتمند جدیدی در این فرآیند جایگزین شدهاند. البته میدانیم هویت نوجوانان فقط تحت تأثیر رسانههای دیجیتال شکل نمیگیرد. عوامل متعددی در کنار خانواده، مدرسه و شبکههای اجتماعی در این فرآیند نقش دارند که وزن تأثیر هرکدام بسته به شرایط اجتماعی، فرهنگی و فردی متفاوت است. جستجویی در چند مقاله کردم و به طور میانگین و به ترتیب اهمیت و وزن آن به جدول زیر رسیدم. جدولی که شاید در جوامع مختلف کمی متفاوت باشد اما آگاهی را افزایش میدهد:
| عامل تأثیرگذار | وزن (۰-۱۰) | توضیح |
|---|---|---|
| خانواده | ۸ | پایه اولیه هویت، ارزشها و باورهای فردی |
| مدرسه | ۷ | تأثیر در رشد اجتماعی، تفکر انتقادی و مهارتهای فردی |
| رسانههای اجتماعی | ۶ | شکلدهی به تصویر فردی، ارزشهای اجتماعی و رفتار آنلاین |
| دوستان و گروههای همسالان | ۷ | نقش در تعاملات اجتماعی، هویت گروهی و انتخابهای شخصی |
| فرهنگ و محیط اجتماعی | ۶ | تأثیر بر ارزشهای عمومی، سبک زندگی و نگرشها |
| تجربیات شخصی و رویدادهای مهم | ۵ | وقایع زندگی که مسیر هویت را تغییر میدهند |
| سرگرمیها و علایق | ۵ | کمک به خودشناسی، خلاقیت و رشد فردی |
| مذهب و باورهای معنوی | ۵ | هدایت اعتقادی، اخلاق و معنا در زندگی |
| شرایط اقتصادی و اجتماعی | ۴ | تأثیر بر فرصتهای آموزشی، امنیت روانی و سبک زندگی |
این جدول نشان میدهد که هرچند رسانههای اجتماعی تأثیر عمیقی در شکلگیری هویت نوجوانان دارند، اما همچنان خانواده و مدرسه وزن بالاتری در این فرآیند دارند. با این حال، نقش رسانهها بهطور مداوم در حال افزایش است و میزان وابستگی نوجوانان به فضای آنلاین روزبهروز بیشتر میشود.
سؤال مهمی که مطرح میشود این است: چرا چنین تغییری اتفاق افتاده است؟
– افزایش حضور نوجوانان در فضای آنلاین: امروزه نوجوانان بخش زیادی از زمان خود را در شبکههای اجتماعی سپری میکنند، در حالی که تعاملات مستقیم خانوادگی و مدرسهای کاهش یافته است.
– دسترسی دائمی به محتواهای دیجیتال: نوجوانان بهطور مداوم با پیامها، تصاویر و اطلاعاتی روبهرو میشوند که دیدگاههای آنها را شکل میدهد.
– تأثیر الگوریتمها بر انتخابهای فرد: رسانههای اجتماعی با ارائه محتوای شخصیسازیشده، تا حد زیادی بر تفکر، نگرش و تصمیمات نوجوانان تأثیر میگذارند.
و سوال دیگر اینکه: تا کجا ادامه پیدا میکند؟
– اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، رسانههای اجتماعی ممکن است در آینده نقش اصلی را در تعریف هویت فردی و اجتماعی نوجوانان ایفا کنند.
– چالشهای جدیدی برای تربیت و سواد رسانهای ایجاد خواهد شد، زیرا دیگر نمیتوان تنها به نقش خانواده و مدرسه برای هدایت رشد فکری نوجوانان متکی بود.
– اگر برنامههای آموزشی و سیاستگذاریهای مناسب اتخاذ نشود، وابستگی نوجوانان به تأیید دیجیتال افزایش خواهد یافت، و ممکن است خودآگاهی واقعی جای خود را به نسخههای بازسازیشده از هویت دیجیتال بدهد.
نظر شما چیست؟ آیا رسانههای اجتماعی باید این نقش گسترده را در شکلدهی هویت نوجوانان داشته باشند، یا باید تعادلی بین تأثیر خانواده، مدرسه و فضای آنلاین برقرار شود.