در یک سال گذشته که از مسئولیتهای اجرایی فاصله گرفتهام، فرصت یافتم تمرکز بیشتری بر پژوهش، آموزش، تألیف و ترجمه داشته باشم. حاصل یکی از این مسیرها، ترجمه کتاب «حکمرانی آینده: دیجیتالیشدن، هوش مصنوعی و دادهباوری» است؛ نخستین تجربه من در ترجمه کتاب که به لطف همراهی دوستان و همکاران، اکنون مراحل پایانی انتشار را طی میکند.
هرچه بیشتر در مباحث این کتاب تأمل میکنم، عمق و جذابیت آن برایم آشکارتر میشود. تلاش کردهام در واژهگزینی و حتی واژهسازی، دقت و وسواس لازم را به خرج دهم تا مفاهیم پیچیده و میانرشتهای کتاب با شفافیت و دقت بیشتری به فارسی منتقل شود. با این حال، چون این نخستین تجربه من در ترجمه کتاب است، بیتردید نیازمند نقدها و نظرات ارزشمند شما هستم.
این کتاب یکی از مهمترین آثار سالهای اخیر در حوزه حکمرانی نوین، آیندهپژوهی و فناوریهای تحولآفرین است. مجموعهای از پژوهشگران برجسته جهان در آن تلاش کردهاند تصویری جامع از فرصتها، چالشها، پیامدها و الزامات عصر جدید ارائه دهند؛ عصری که در آن دیجیتالیشدن، هوش مصنوعی و دادهباوری در حال بازتعریف ساختارهای قدرت، سیاستگذاری، اقتصاد و فرهنگ هستند. رویکرد کتاب کاملاً میانرشتهای است و حوزههایی همچون فناوری، فلسفه، مطالعات فرهنگی، حقوق بینالملل، جامعهشناسی و سیاستگذاری را در کنار هم قرار میدهد.
تا زمان انتشار رسمی کتاب، خلاصه فصلها را بهصورت منظم در صفحات مجازیام منتشر میکنم تا مخاطبان بتوانند با ایدههای اصلی اثر آشنا شوند و مسیر فکری آن را دنبال کنند. در ادامه مقدمه من بر این کتاب را بخوانید.
مقدمه مترجم
بهنام خداوند بخشنده مهربان
تحولات شتابان و عمیق دهههای اخیر، بیش از هر زمان دیگری این پرسش بنیادین را پیش روی ما قرار دادهاند که «آینده» چگونه شکل میگیرد و مهمتر از آن، چه کسی و بر چه مبنایی آن را «حکمرانی» میکند. گسترش درهمتنیده فناوریهایی چون دیجیتالیشدن، هوش مصنوعی و دادهباوری، نهتنها ابزارهای زیست انسانی را دگرگون ساخته، بلکه افقهای تازهای از قدرت، معنا و نظم اجتماعی را نیز پیش روی بشر گشوده است. در چنین زمینهای، مسئله صرفاً پیشرفت فناوری نیست، بلکه نسبت ما با این پیشرفت و امکان هدایت، تنظیم و فهم آن در قالبهای حکمرانی است.
انتخاب کتاب «حکمرانی آینده؛ دیجیتالیشدن، هوش مصنوعی، دادهباوری» از همین دغدغه نشأت گرفته است. این اثر، برخلاف بسیاری از نوشتههای رایج در حوزه فناوری که یا به توصیف فنی تحولات بسنده میکنند یا در سطحی انتزاعی به مباحث اخلاقی میپردازند، کوشیده است با نگاهی میانرشتهای، مسئله «حکمرانی» را در کانون تحلیل قرار دهد. گردآوری مقالاتی از حوزههای متنوعی چون فلسفه، حقوق، جامعهشناسی، مطالعات فرهنگی و سیاستگذاری عمومی، این امکان را فراهم آورده است تا خواننده با ابعاد مختلف یک دگرگونی تمدنی مواجه شود؛ دگرگونیای که در ادبیات کتاب از آن با عنوان «انقلاب تکنوترونیک» یاد میشود.
از جمله نکات برجسته این مجموعه، توجه همزمان به سطوح مختلف تحلیل است: از نسبت هوش مصنوعی با هویت انسانی و اخلاق، تا پیامدهای حقوقی و تنظیمگری فناوریهای نوپدید؛ از نقد جریانهایی چون فراانسانگرایی و پساانسانگرایی، تا بررسی مصادیق عینی مانند حلوفصل هوشمند اختلافات یا نظارت فراگیر در جهان دیجیتال. این تنوع موضوعی، در عین پراکندگی ظاهری، حول یک پرسش محوری سامان یافته است: چرا و چگونه میتوان بر تحولی که خود، قواعد بازی را دگرگون میکند، حکمرانی کرد؟
وجه تمایز این کتاب را میتوان در چند محور خلاصه کرد: نخست، عبور از نگاههای تکبعدی و ارائه تصویری کلنگر از فناوری بهمثابه یک «پدیده تمدنی»؛ دوم، پیوند دادن مباحث نظری با مسائل انضمامی حکمرانی؛ و سوم، پرهیز از سادهسازیهای رایج، چه در قالب خوشبینیهای افراطی نسبت به فناوری و چه در قالب نگاههای آخرالزمانی. این اثر میکوشد میان این دو قطب، افقی تحلیلی و واقعبینانه بگشاید.
در عین حال، توجه به این نکته ضروری است که مواجهه فعال با چنین آثاری، صرفاً بهمنزله آشنایی با ادبیات جهانی نیست، بلکه پیششرطی برای تولید دانش بومی در حوزه حکمرانی فناوری بهشمار میآید. در مسیر طراحی و تحقق «تمدن نوین اسلامی»، ناگزیر از فهم عمیق روندهای جهانی و صورتبندیهای نظری حاکم بر آنها هستیم؛ فهمی که بدون مطالعه انتقادی اینگونه منابع امکانپذیر نیست. از این منظر، ترجمه و مطالعه این کتاب را میتوان گامی در جهت دستیابی به تسلط مفهومی بر تحولات پیشرو و زمینهسازی برای شکلگیری الگوهای بومی حکمرانی دانست.
در فرایند ترجمه این کتاب، تلاش شده است تا ضمن وفاداری به متن اصلی، انتقال مفاهیم بهگونهای صورت گیرد که برای خواننده فارسیزبان قابل فهم و در عین حال دقیق باشد. یکی از چالشهای اصلی در این مسیر، واژهگزینی برای مفاهیمی بود که در ادبیات فارسی هنوز تثبیتشده نیستند. از اینرو، تا حد امکان از ظرفیتهای زبان فارسی برای معادلسازی بهره گرفته شده و در مواردی نیز کوشیده شده است با انتخاب ترکیباتی روشن و گویا، از ورود بیضابطه واژگان بیگانه پرهیز شود. بدیهی است که این انتخابها، در عین تلاش برای دقت و رسایی، میتوانند محل گفتوگو و تکمیل در فضای علمی باشند.
این کتاب بهطور خاص برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان حوزههای حکمرانی، سیاستگذاری عمومی، حقوق، مطالعات فناوری و علوم اجتماعی، و نیز برای تصمیمگیران و فعالان اندیشکدهای که با چالشهای ناشی از فناوریهای نوپدید مواجهاند، سودمند خواهد بود. همچنین میتواند برای آن دسته از خوانندگانی که در پی درک عمیقتر نسبت میان فناوری و آینده زیست انسانی هستند، افقهای تازهای بگشاید.
در پایان، لازم میدانم از همه کسانی که در فراهم آمدن این ترجمه نقش داشتهاند صمیمانه قدردانی کنم؛ از جناب آقای غلامرضا نوری، معاون محترم فضای مجازی سازمان صداوسیما که دغدغه چنین موضوعی را در من شعلهور کردند؛ از ناشر محترم که زمینه انتشار این اثر را فراهم کرد و از خانوادهام که همواره پشتیبان این مسیر علمی بودهاند.
امید است این ترجمه بتواند گامی هرچند کوچک در جهت تعمیق فهم ما از تحولات پیشرو و ارتقای گفتوگو درباره حکمرانی آینده در فضای علمی و سیاستگذاری کشور باشد.
گفتوگو پیرامون این نوشته
دیدگاهها و گفتوگو